Πώς μιλάμε στα παιδιά για τον πόλεμο
“Θα γίνει τρίτος;” με ρωτάει ένας μαθητής δημοτικού. Χρειάστηκα λίγα δευτερόλεπτα για να καταλάβω ότι εννοούσε τρίτο παγκόσμιο πόλεμο. Με αφορμή την ερώτηση του, σκέφτηκα ότι υπάρχει ανάγκη να ξαναμιλήσω για το πώς ενημερώνουμε τα παιδιά για τον πόλεμο διατηρώντας την αίσθηση ασφάλειας που έχουν τόσο ανάγκη σε αυτή την ηλικία. Παλαιότερα, είχα μιλήσει σε εκπομπή στο Open γι’ αυτό το θέμα και είχα κάνει ένα Facebook live, για τον πόλεμο μεταξύ Ρωσίας και Ουκρανίας που μόλις είχε ξεκινήσει.
Μερικά χρόνια μετά και το θέμα είναι ξανά επίκαιρο.
Δεν παρακολουθούμε μόνο εμείς το κακό που συμβαίνει γύρω μας. Τα παιδιά απορροφούν συνεχώς πράγματα που διαβάζουν, βλέπουν και ακούν και είναι απολύτως φυσικό να αντιλαμβάνονται ότι κάτι συμβαίνει. Συχνά υποτιμούμε όσα μπορεί να αντιληφθεί ένα μικρό παιδί, και έτσι υπάρχει ο κίνδυνος να το αφήσουμε να τα επεξεργαστεί μόνο του. Σε αυτή την περίπτωση μπορεί να τα διογκώσει με τη φαντασία του και να καταλήξει σε ένα πολύ πιο τρομακτικό σενάριο.
Όσο και αν προσπαθήσετε σαν γονείς να προστατέψετε τα παιδιά σας από πληροφορίες που μπορούν να τα επηρεάσουν αρνητικά, δεν είστε η μόνη πηγή πληροφόρησης. Ακόμα κι αν εσείς δεν μοιραστείτε τι συμβαίνει στον κόσμο, τα παιδιά έχουν πρόσβαση σε διάφορα κανάλια πληροφόρησης. Για παράδειγμα: μέσα κοινωνικής δικτύωσης, συζητήσεις στο σχολείο, μέσα μαζικής ενημέρωσης, συζητήσεις στο ευρύτερο οικογενειακό περιβάλλον και συμμαθητές με καταγωγή από τις άμεσα εμπλεκόμενες χώρες.
Έχουμε εμπειρία στα δύσκολα.
Τα τελευταία χρόνια, έχουμε διπλή εμπειρία από αβεβαιότητα και απειλή. Μας την ΄πρόσφερε’ η περίοδος με τον κορονοϊό και την σύγκρουση Ρωσίας – Ουκρανίας. Αναγκαστήκαμε να μιλήσουμε στα παιδιά για την ασθένεια, για τη αναγκαστική χρήση της μάσκας, τη διατήρηση των αποστάσεων και για τον πόλεμο που μόλις ξεκίνησε. Μάθαμε ότι μπορούμε να δίνουμε πληροφορίες και να εξηγούμε την πραγματικότητα χωρίς να τρομοκρατούμε τα παιδιά και χωρίς να αφαιρούμε την αίσθηση ασφάλειας που έχουν ανάγκη.
Σε αυτό ακριβώς το θεμέλιο μπορούμε να στηριχτούμε και τώρα.
Θα εστιάσω περισσότερο στα μικρότερα παιδιά — αν και πολλά από τα παρακάτω ισχύουν και για τους εφήβους. Όσοι με ξέρετε, γνωρίζετε ότι δεν μου αρκεί να μένω στη θεωρία. Με ενδιαφέρει πώς χρησιμοποιούμε πρακτικά όσα γνωρίζουμε από την έρευνα οπότε θα δώσω μερικές κατευθύνσεις που μπορούν να εφαρμοστούν στην καθημερινότητα.
Κατευθύνσεις για γονείς και εκπαιδευτικούς
1. Πριν μιλήσετε για τον πόλεμο
Πριν μιλήσετε στο παιδί σας, κάντε πρώτα μια μικρή παύση και αναρωτηθείτε:
- Ποιος είναι ο στόχος της συζήτησης;
- Τι μήνυμα θέλω να μεταδώσω;
- Τι συναίσθημα θέλω να μεταφέρω;
Δεν είναι μόνο το μήνυμα που φτάνει στο παιδί. Είναι και το συναίσθημα που το συνοδεύει. Και τα παιδιά ‘διαβάζουν’ περισσότερο το συναίσθημα της συζήτησης παρά τις λέξεις της.
2. Διαχειριστείτε πρώτα τα δικά σας συναισθήματα
Το συναίσθημα που θα μεταφέρετε εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το πώς διαχειρίζεστε το δικό σας άγχος ή την αγωνία σας. Τα παιδιά είναι εξαιρετικά ευαίσθητα στον τόνο της φωνής, στις εκφράσεις του προσώπου και στις αντιδράσεις των γονιών τους.
Ένας ήρεμος τόνος φωνής και μια στάση σταθερότητας μπορούν να μεταδώσουν ασφάλεια ακόμα και όταν το περιεχόμενο της συζήτησης εμπεριέχει δυσάρεστα νέα.
3. Ξεκινήστε από αυτά που ήδη ξέρουν
Μια πολύ καλή αρχή είναι μια απλή ερώτηση:
«Τι έχεις ακούσει;»
Ξεκινήστε τη συζήτηση από εκεί που βρίσκεται το παιδί και όχι από εκεί που νομίζετε ότι βρίσκεται.
Με αυτόν τον τρόπο μπορείτε:
- να καταλάβετε τι πραγματικά γνωρίζει
- να διορθώσετε τυχόν λανθασμένες αντιλήψεις
- να δείτε τι είναι αυτό που το απασχολεί περισσότερο.
4. Προσοχή στα μέσα και τις συζητήσεις γύρω σας
Όταν βρίσκεστε με παιδιά, αποφύγετε την έκθεση σε εικόνες και ειδήσεις πολέμου. Δεν είναι μόνο οι λέξεις που ακούγονται. Συχνά οι εικόνες είναι πολύ πιο έντονες και δύσκολες για ένα παιδί.
Το ίδιο ισχύει και για τις συζητήσεις των ενηλίκων. Όταν υπάρχουν μικρά παιδιά στον χώρο, καλό είναι να αποφεύγονται οι έντονες συζητήσεις για καταστροφές και δυσοίωνες προβλέψεις. Τα αυτάκια τους παραμονεύουν, αφουγκράζονται και επεξεργάζονται τόσο τι λέγεται όσο και πώς λέγεται.
5. Αναγνωρίστε την κρίση του παιδιού
Αν το παιδί έρθει και σας πει ότι άκουσε για πόλεμο, μην το διαψεύσετε. Τα παιδιά συχνά έχουν καταλάβει περισσότερα από όσα νομίζουμε.
Αν ένα παιδί έχει σχηματίσει μια σωστή εικόνα και εμείς του λέμε ότι κάνει λάθος, το βάζουμε σε μια διαδικασία να αμφισβητήσει τη δική του κρίση. Και αυτό μπορεί να κλονίσει την εμπιστοσύνη του στους γονείς ή εκπαιδευτικούς του όταν μάθει ότι είπαν ψέματα. Θα χάσουν την αξιοπιστία τους. Επιπλέον, θα κλονίσει και την εμπιστοσύνη στον εαυτό του να αξιολογεί τις καταστάσεις κάτι που είναι άδικο εφόσον εξ’ αρχής ήταν σωστή η εκτίμηση του.
6. Επιλέξτε τη διαφάνεια και την αλήθεια
Σε κόντρα των ημερών, επιλέξτε τη διαφάνεια, πάντα ανάλογα με την ηλικία του παιδιού. Με μεγαλύτερα παιδιά, μπορεί να γίνει και μια σημαντική ευκαιρία: να μάθουν να ελέγχουν τις πληροφορίες που ακούν.
Μπορείτε να δείτε μαζί μια είδηση, να την συζητήσετε και να αναζητήσετε περισσότερες πηγές ενημέρωσης. Να μάθουν ότι πριν βγάλουμε συμπεράσματα, διαβάζουμε και βλέπουμε τα στοιχεία από διαφορετικές πλευρές.
7. Στα μικρά παιδιά, οι λέξεις μετράνε
Η επιλογή των λέξεων έχει μεγάλη σημασία και επηρεάζει το συναίσθημα σε όλους μας. Πόσο μάλλον στα μικρά παιδιά.
Χρησιμοποιήσετε λιγότερο φορτισμένες εκφράσεις. Για παράδειγμα: αντί να πείτε ότι «πολεμούν», μπορείτε να πείτε ότι «μαλώνουν» ή ότι «υπάρχει μια μεγάλη διαμάχη μεταξύ τους». Και μπορείτε να προσθέσετε:
«Όλοι περιμένουμε να σταματήσει για να είναι οι άνθρωποι πιο χαρούμενοι».
8. Συγκεκριμενοποιήστε την απειλή
Στους φόβους βοηθάει η συγκεκριμενοποίηση. Το παιδί αρχίζει να φοβάται τα σκυλιά γιατί ένα μαύρο σκυλί το κυνήγησε και θέλουμε να μη γενικευθεί ο φόβος του. Χρησιμοποιούμε την συγκεκριμενοποίηση λέγοντας «ναι, αυτό το μαύρο σκυλί ήταν τρομακτικό ή άγριο», περιορίζοντας το συναίσθημα του φόβου στο συγκεκριμένο σκυλί.
Μπορούμε, λοιπόν, να συγκεκριμενοποιήσουμε τη γεωγραφική απόσταση.
Για παράδειγμα:
«Ναι, έχεις καταλάβει σωστά ότι εκεί πέρα μαλώνουν αυτή τη στιγμή. Ξέρεις πού βρίσκεται αυτή η χώρα;»
Μπορείτε να τους δείξετε στον χάρτη που βρίσκεται εκείνη η χώρα ή εκείνες οι χώρες και να εξηγήσετε ότι χρειάζεται αεροπλάνο για να φτάσει κανείς εκεί πέρα.
Με αυτόν τον τρόπο βοηθάμε το παιδί να καταλάβει ότι ο κίνδυνος δεν βρίσκεται στο άμεσο περιβάλλον του.
9. Μην δίνετε απόλυτες εγγυήσεις
Φράσεις όπως «αυτό δεν θα συμβεί ποτέ εδώ», καλό είναι να αποφεύγονται. Δεν υπάρχουν εγγυήσεις και διακινδυνεύετε να γίνεται αναξιόπιστοι και να διαγραφείτε ως πηγή εμπιστοσύνης αν συμβεί αυτό που αποκλείσατε.
Αντί γι’ αυτό, μπορείτε να αναγνωρίσετε το συναίσθημα του μικρού παιδιού και την ανάγκη του για ασφάλεια.
Για παράδειγμα:
«Κι εγώ το ίδιο θέλω. Κανείς δεν θέλει να μαλώνουν οι άνθρωποι. Όλοι θέλουμε να συζητάμε, να βρίσκουμε λύσεις και να ζούμε ειρηνικά».
10. Οικονομία λόγου: σύντομες και σαφείς εξηγήσεις
Κρατήστε τις εξηγήσεις:
- σύντομες
- απλές
- ξεκάθαρες
Χωρίς πολλές λεπτομέρειες.
Τα παιδιά δεν χρειάζονται όλες τις πληροφορίες — χρειάζονται κυρίως σαφήνεια και αίσθησης ασφάλειας.
11. Μην κρίνετε τα συναισθήματα του παιδιού
Αποφύγετε φράσεις όπως:
- «μη φοβάσαι»
- «μη νιώθεις έτσι»
- «δεν υπάρχει λόγος να νιώθεις έτσι»
Τα συναισθήματα χρειάζονται αναγνώριση, όχι διόρθωση.
Λάβετε υπόψη ότι τα παιδιά καταλαβαίνουν αν λέτε κάτι που ούτε εσείς οι ίδιοι δεν πιστεύετε – από τον τόνο της φωνής, το βλέμμα και τις κινήσεις σας.
12. Το «δεν ξέρω» είναι αποδεκτή απάντηση
Δεν χρειάζεται, και δεν μπορείτε, να γνωρίζετε απαντήσεις σε όλες τις ερωτήσεις που θα κάνουν τα παιδιά σας..
Το «δεν ξέρω» είναι μια απολύτως θεμιτή — και συχνά πολύ χρήσιμη — απάντηση.
Ένα ‘δεν ξέρω’ και μια αγκαλιά, δείχνει ειλικρίνεια και ανοίγει χώρο για σκέψη και συζήτηση.
*Μπορείτε να διαβάσετε περισσότερα για τα οφέλη του να λέμε ‘δεν ξέρω’ όταν πραγματικά δεν ξέρετε στο άρθρο «Γονείς: Το δεν ξέρω είναι πολύ καλή απάντηση»
13. Χωρίς ενοχές στο παιχνίδι και ανεμελιά
Τα παιδιά χρειάζονται να συνεχίσουν να παίζουν.
Χρειάζονται ανεμελιά.
Δεν υπάρχει λόγος να νιώθουν ενοχές επειδή περνούν καλά ενώ στον κόσμο συμβαίνουν δύσκολα πράγματα. Τότε είναι που χρειάζεται να ισορροπήσεις το δύσκολο με κάτι πιο ευχάριστο.
Αυτό δεν ισχύει μόνο για τα παιδιά αλλά και για εσάς.
Οι ανάγκες μας δεν σταματούν να υπάρχουν ούτε σε καιρό πολέμου. Μπορεί να αλλάζει η ιεράρχησή τους αλλά συνεχίζουν να υπάρχουν.
Παραμένουν και περιμένουν.
.
*Μπορείτε να δείτε την παλαιότερη συζήτηση για τον πόλεμο στο κανάλι Open εδώ: https://www.youtube.com/watch?v=N35uYrFunyc